Jaartraining transculturele systeembenadering

Deze systeemtherapie opleiding is ontstaan vanuit de overtuiging dat in een samenleving, die in alle opzichten maar vooral qua culturele samenstelling en diversiteit snel verandert, de systeemtherapie opleiding en praktijkvoering van de hulpverlening moet meeveranderen. De komst van grote groepen mensen uit andere culturen stelt de vanzelfsprekendheden van de dominante cultuur, waarop onze hulpverlening is gestoeld, ter discussie. Dit heeft vele en verstrekkende gevolgen:

Hulpverleners weten soms geen raad met de verhalen en gedragingen van de 'vreemde ander'. Behandelingen sluiten niet aan en cliënten beëindigen voortijdig een hulpverleningsrelatie. Misverstanden ontstaan door verschillen in taalgebruik, maar ook door de verschillende opvattingen over wat er aan de hand is en wat er moet gebeuren. De invloed van migratie en religie op gezondheid/ziektebeleving en/of geestelijk en sociaal welzijn wordt onderschat en onderbelicht, waardoor gedrag verkeerd geïnterpreteerd wordt.

De vanzelfsprekendheden van het dominante construct van de hulpverlening enerzijds en de minderheidspositie van de cliënt anderzijds, leiden tot communicatiestoornissen, waarbij de hulpverlener de cliënt gemakkelijk beoordeelt als niet gemotiveerd en niet introspectief. Bij de misverstanden over de oorzaken van problemen en de hardnekkigheid waarmee ze blijven voortbestaan, spelen diepgewortelde maatschappelijke culturele opvattingen en ontwikkelingen een rol.

De Noord-Atlantische benadering over gezondheid, geestelijk en sociaal welzijn zijn geworteld in de Griekse en Christelijke beschaving. Vanuit de Griekse beschaving en met name door de ideeën van de filosoof Aristoteles ontstond een voorkeur voor het reductionistisch en analytisch denkmodel (Dessaur,1978). Tijdens de Renaissance is er enorme vooruitgang geboekt op medisch gebied. Om met bijgelovige ideeën over gezondheid te breken werd er, en dat is uniek in de wereld, sterke nadruk gelegd op de scheiding tussen lichaam en geest: het dualisme. Zo kon de medische wereld zich ontfermen over het lichaam en de filosofen en theologen zich buigen over de geest. De bekendste van de dualisten is Descartes. Medisch onderzoek en behandeling werden benaderd vanuit een biologisch perspectief. Het reductionistisch, analytisch denken van Aristoteles, en het dualisme van de Renaissance hebben ertoe geleid dat onze gezondheidszorg gefragmenteerd is georganiseerd (Bauduin & Graste, 2000).

Kenmerkend voor het christendom is de overtuiging dat zij het ware geloof vertegenwoordigen en dat dit over de hele wereld dient te worden uitgedragen, Dat hebben de Europeanen sinds het begin van onze jaarstelling door zending en evangelisatie met verve gedaan. Daardoor heeft het christendom en hun manier van kijken naar ziekte en gezondheid een dominante positie verworven in de wereld. De superioriteit van het christendom, de Aristotelische houding en het medisch denken hebben heel veel kennis en macht opgeleverd, maar tegelijkertijd ons zicht op bredere samenhangen en verschillende werkelijkheden verengd.

Vooral in de hulpverlening aan migranten wreekt zich deze beperking. Veel Nederlandse hulpverleners zullen problemen niet belichten vanuit de verbondenheid met een hogere macht, de natuur respectievelijk de ander, en geen behandelingen toepassen met gebeds- en genezingsrituelen. Toch zijn dit methoden en benaderingen die in grote delen van de wereld gemeengoed zijn.Een ander punt van wrijving en onbegrip is de ziektebeleving en communicatie daarover. Oorzaak van onbestemde pijn of ander lichamelijke ongemak wordt al snel gezocht in een gebrek aan introspectief vermogen of incongruente communicatie en niet, zoals in andere culturen gewoon is, gezien als een disbalans van het hele biopsychosociale en spirituele systeem.

Deze systeemtherapie opleiding zal naast aandacht voor de reguliere betekenisgeving en dominante opvattingen ook ruimte geven voor andere zienswijzen over ziekte en genezing. De transculturele systeembenadering sluit daarom beter aan bij de (gezondheids)problemen van migranten, door de culturele verschillen een essentiële plaats te geven.Migranten dwingen ons de systeembenadering te verbreden met het diversiteitsdenken en concepten uit de culturele antropologie. Het diversiteitsdenken leert ons dat identiteit geen vast gegeven is, maar flexibel en afhankelijk is van de context. Ieder mens hoort bij verschillende sociale groepen en de context bepaalt welke identiteit op de voorgrond treedt (Wekker, 1994, Wekker e.a., 2001). De culturele antropologie geeft ons handvatten om overeenkomsten en verschillen te herkennen. In het cultureel antropologisch model van Kluckhohn en Strodtbeck (1961) wordt beschreven dat ieder mens een relatie heeft met zichzelf, de ander, de natuur en de tijd, maar dat iedere cultuur daar een eigen invulling aan geeft (Jessurun, 1997).

Culturele verschillen worden betrokken bij de communicatie, de levenscyclus, de ontworteling en de interculturele competenties van de hulpverlener. De transculturele systeembenadering geeft ook extra aandacht aan de discontinuïteit van een systeem, die opgetreden is door de migratie. De migratie speelt tot zeker vier generaties een grote rol in de coping mechanismen van een systeem.Naast de systeembenadering is de communicatietheorie een belangrijke pijler van de systeemtherapie opleiding. De diverse vormen en mogelijkheden van de communicatietheorie worden behandeld volgens het Topoi-model (Hoffman, 2002). In dit model worden de verschillende axioma's van de communicatie toegelicht en uitgewerkt en aandacht geschonken aan de cultuur van de context en de organisatie van de hulpverlening.